انواع گاز مبرد
گازهای مبرد یکی از اجزای کلیدی در دنیای سیستمهای سرمایشی و برودتی هستند و بدون آنها عملاً فرایند خنکسازی امکانپذیر نیست. گاز مبرد (Refrigerant) مادهای است که با جذب گرما از یک محیط و دفع آن به محیطی دیگر، باعث کاهش دما میشود و این چرخه بهصورت مداوم در یخچالها، کولرهای گازی، چیلرها و سردخانهها تکرار میشود. انتخاب صحیح از میان انواع گاز مبرد تأثیر مستقیمی بر راندمان دستگاه، مصرف انرژی و عملکرد پایدار سیستم دارد.
در کنار بازدهی فنی، موضوع حفاظت از محیط زیست نیز نقش مهمی در انتخاب بهترین گاز مبرد ایفا میکند. در گذشته، گازهایی مانند CFC و HCFC بهدلیل آسیب به لایه اوزون بهطور گسترده استفاده میشدند، اما با پیشرفت فناوری و افزایش آگاهی زیستمحیطی، نسلهای جدیدتری از گازها با اثرات مخرب کمتر وارد بازار شدند. امروزه معرفی انواع گاز مبرد نهتنها از دید فنی، بلکه از نظر زیستمحیطی و اقتصادی نیز اهمیت بالایی دارد و انتخاب آگاهانه آن، تضمینکننده عملکرد بهتر تجهیزات سرمایشی در بلندمدت است.
گاز مبرد چیست؟
گازهای مبرد چیست؟ به زبان ساده، گاز مبرد مادهای است که در سیستمهای سرمایشی و تهویه مطبوع برای انتقال حرارت و ایجاد سرما استفاده میشود. این گازها با جذب گرما از محیط داخلی و دفع آن به بیرون، دما را کاهش داده و شرایط مطلوبی ایجاد میکنند. انتخاب انواع گاز مبرد مناسب، تاثیر زیادی بر عملکرد سیستم و هزینههای نگهداری دارد.
با توجه به نوع نیاز، انتخاب از بین انواع گاز مبرد متفاوت خواهد بود. صنایع برودتی نوری با تولید و عرضه انواع سردخانه و سیستمهای برودتی، بهترین راهکارها را برای مشتریان خود ارائه میدهد.
آشنایی با انواع گاز مبرد
انواع گاز مبرد در دستههای مختلفی طبقهبندی میشوند. این گازها معمولاً بر اساس ماده اصلی و ترکیبات شیمیایی خود شناسایی میشوند:
-
گاز R22
از قدیمیترین گازهای مبرد، با عملکرد مناسب اما اثرات مخرب بر محیط زیست که به تدریج کنار گذاشته شد. این گاز از خانواده HCFC بوده و ترکیب اصلی آن کلروفلوئوروکربنها هستند و به دلیل قیمت مناسب هنوز در برخی سیستمها استفاده میشود اما جایگزینی آن با نسلهای جدید توصیه میگردد.
-
گاز R134a
گازی پرکاربرد در خودروها و یخچالهای خانگی که به دلیل ایمنی و کارایی مناسب شهرت دارد. این مبرد از خانواده HFCها بوده و ترکیب اصلی آن تترافلوئورواتان است. این مبرد فاقد اثر تخریب لایه اوزون است اما پتانسیل گرمایش جهانی آن نسبتاً بالاست.
-
گاز R404A
ترکیبی پرقدرت برای سردخانههای صنعتی و تونلهای انجماد سریع. این گاز ترکیبی از چند هیدروفلوئوروکربن (مانند R125، R143a و R134a) است. از مزایای آن ظرفیت سرمایش بالا است، اما مصرف انرژی بیشتری نسبت به برخی جایگزینها دارد.
-
گاز R410A
نسل جدید با راندمان بالا، بدون آسیب به لایه اوزون و مناسب برای کولرهای گازی و سیستمهای مدرن. این گاز ترکیبی از R32 و R125 است و فشار کاری بالاتری دارد که باعث افزایش راندمان اما نیازمند تجهیزات مقاومتر است.
-
گاز R507
ترکیبی پایدار و حرفهای برای صنایع سنگین و کاربردهای صنعتی حساس. این مبرد از ترکیب R125 و R143a ساخته شده و به دلیل ثبات شیمیایی و راندمان بالا در سیستمهای صنعتی گسترده کاربرد دارد.
در سیستمهای تبرید و تهویه مطبوع، انواع گاز مبرد بر اساس ساختار مولکولی، رفتار ترمودینامیکی، فشار کاری، میزان انتقال حرارت و اثرات زیستمحیطی طبقهبندی میشوند. هر گروه از گازهای مبرد برای شرایط خاصی از نظر دمای تبخیر، دمای تقطیر، نوع کمپرسور و استانداردهای ایمنی طراحی شده است؛ بنابراین انتخاب آنها صرفاً سلیقهای نیست و مستقیماً بر راندمان، استهلاک تجهیزات و پایداری سیستم اثر میگذارد.
جدول معرفی انواع گاز مبرد
| دستهبندی گاز مبرد | نمونههای رایج | ویژگی شاخص | کاربرد اصلی |
| CFC | R12 | تخریب شدید لایه اوزون | منسوخ شده |
| HCFC | R22 | راندمان مناسب، ODP متوسط | کولرهای قدیمی |
| HFC | R134a، R404A، R410A | بدون ODP، رایج در سیستمهای جدید | تهویه مطبوع، سردخانه |
| HFO | R1234yf | GWP بسیار پایین | سیستمهای نسل جدید |
| مبردهای طبیعی | R290، R600a، CO₂ | سازگار با محیط زیست | یخچال، صنایع خاص |
1. گازهای مبرد CFC یا Chlorofluorocarbon
گازهای CFC از نخستین نسلهای گازهای مبرد صنعتی هستند که به دلیل پایداری شیمیایی بسیار بالا و عملکرد مناسب در فشارهای پایین، سالها بهطور گسترده در سیستمهای تبرید استفاده میشدند. این گازها در سیکل تبرید رفتار بسیار پایدار و قابل پیشبینی دارند و از نظر انتقال حرارت، عملکرد قابل قبولی ارائه میدهند.
با این حال، مشکل اصلی CFCها آزاد شدن کلر در لایه استراتوسفر است که به تخریب شدید لایه اوزون منجر میشود. به همین دلیل، این دسته از گازهای مبرد طبق پروتکل مونترال بهطور کامل از چرخه مصرف جهانی حذف شدهاند و امروزه فقط در سیستمهای بسیار قدیمی دیده میشوند.
ویژگیها و مزایا:
- فشار کاری پایین و پایدار
- سازگاری مناسب با کمپرسورهای قدیمی
- ODP بسیار بالا
- ممنوعیت کامل تولید و استفاده
2. گازهای مبرد HCFC یا Hydro Chloro Fluoro Carbon
HCFCها بهعنوان نسل انتقالی پس از CFC معرفی شدند و با کاهش میزان کلر آزاد شده، اثرات مخرب زیستمحیطی کمتری دارند. شناختهشدهترین عضو این گروه، R22 است که سالها در کولرهای گازی، چیلرها و سردخانهها استفاده میشد.
از نظر عملکرد فنی، HCFCها راندمان مناسبی دارند و در بازه دمایی گستردهای قابل استفاده هستند. فشار کاری آنها نسبت به CFC کمی بالاتر است و با بسیاری از تجهیزات قدیمی سازگاری دارند، اما همچنان دارای ODP بوده و طبق قوانین بینالمللی در حال حذف تدریجی هستند.
ویژگیها و مزایا:
- عملکرد پایدار در سیستمهای قدیمی
- انتقال حرارت مناسب
- ODP کمتر از CFC ولی غیر صفر
- محدودیت قانونی در تولید و شارژ مجدد
3. گازهای مبرد HFC یا Hydrofluorocarbons
گازهای HFC یکی از پرکاربردترین گزینهها در معرفی انواع گاز مبرد مدرن محسوب میشوند. این گازها فاقد کلر هستند و بنابراین هیچگونه تخریبی برای لایه اوزون ندارند. R134a، R404A و R410A از شناختهشدهترین نمونههای این گروهاند.
HFCها از نظر ترمودینامیکی عملکرد پایداری دارند، فشار کاری مشخص و قابل کنترلی ارائه میدهند و با طیف وسیعی از کمپرسورها و روغنها سازگارند. نقطه ضعف اصلی این دسته، پتانسیل گرمایش جهانی (GWP) نسبتاً بالا در برخی مدلهاست که باعث شده در سالهای اخیر، استفاده از آنها نیز محدودتر شود.
ویژگیها و مزایا:
- ODP برابر صفر
- تنوع بالا برای کاربردهای مختلف
- پایداری شیمیایی مناسب
- GWP بالا در برخی ترکیبات
4. گازهای مبرد HFO یا Hydrofluoroolefin
HFOها نسل جدید انواع گاز مبرد هستند که با هدف کاهش همزمان ODP و GWP توسعه داده شدهاند. ساختار مولکولی این گازها بهگونهای است که در اتمسفر تجزیه میشوند و ماندگاری طولانی ندارند، در نتیجه اثر گلخانهای بسیار کمتری ایجاد میکنند.
از نظر عملکرد فنی، HFOها رفتار ترمودینامیکی نزدیک به HFCها دارند اما در سیستمهای مدرن با کنترل دقیق فشار و دما استفاده میشوند. این گازها بیشتر در تجهیزات جدید و مطابق با استانداردهای روز جهانی به کار میروند.
ویژگیها و مزایا:
- GWP بسیار پایین
- سازگار با مقررات زیستمحیطی جدید
- عملکرد پایدار در سیستمهای پیشرفته
- هزینه بالاتر و حساسیت به شرایط کاری
5. مبردهای طبیعی
مبردهای طبیعی شامل موادی مانند پروپان (R290)، ایزوبوتان (R600a) و دیاکسیدکربن (R744) هستند که بدون فرآیندهای شیمیایی پیچیده تولید میشوند. این گازهای مبرد از نظر زیستمحیطی کمخطرترین گزینهها محسوب میشوند و ODP آنها صفر و GWP آنها بسیار پایین است.
از نظر فنی، برخی از این گازها راندمان حرارتی بالایی دارند، اما به دلیل ویژگیهایی مثل اشتعالپذیری یا فشار کاری بالا، نیازمند طراحی دقیق سیستم و رعایت استانداردهای ایمنی هستند.
ویژگیها و مزایا:
- سازگاری بسیار بالا با محیط زیست
- راندمان انرژی مناسب
- نیازمند تمهیدات ایمنی خاص
- استفاده گسترده در یخچالها و سیستمهای خاص
مروری کلی بر کاربردهای گاز مبرد
هر نوع از گازهای مبرد کاربردهای خاصی دارد و انتخاب درست آن، مستقیماً روی راندمان، ایمنی و طول عمر سیستم سرمایشی تأثیر میگذارد. در ادامه، معرفی انواع گاز مبرد و کاربردهای عملی هرکدام ارائه شده است تا دید کاملی برای انتخاب صحیح داشته باشید.
- کاربرد گاز R22
R22 یکی از قدیمیترین گازهای مبرد است و در سیستمهای کولر گازی و چیلرهای قدیمی، سیستمهای تهویه مطبوع خانگی، اداری و تجاری با تجهیزات قدیمی کاربرد دارد؛ همچنین در برخی چیلرهای صنعتی کوچک و متوسط که طراحی اولیهشان بر اساس R22 انجام شده، همچنان استفاده میشود.
- کاربرد گاز R134a
R134a در یخچالها و فریزرهای خانگی و صنعتی کاربرد گسترده دارد. علاوه بر این، در سیستمهای تهویه مطبوع خودرو و تبرید تجهیزات کوچک و متوسط نیز استفاده میشود، جایی که نیاز به مبردی با فشار کاری کنترلشده و قابل اعتماد است.
- کاربرد گاز R404A
R404A عمدتاً در سردخانههای صنعتی و تجاری با دمای زیر صفر کاربرد دارد. این گاز برای فریزرهای فروشگاهی بزرگ، کامیونهای یخچالدار و سیستمهای برودتی با ظرفیت بالا انتخاب مناسبی است، جایی که توان سرمایش بالا و پایدار لازم است.
- کاربرد گاز R410A
R410A بیشتر در کولرهای گازی نسل جدید اسپلیت، چیلرهای مدرن و سیستمهای تهویه مطبوع خانگی و اداری کاربرد دارد. این گاز به دلیل فشار کاری بالاتر و راندمان مناسب، گزینه اصلی برای سیستمهای جدید با کمپرسورهای روتاری و اسکرال است.
- کاربرد گاز R1234yf
R1234yf در سیستمهای تهویه مطبوع خودرو و تجهیزات سرمایشی پیشرفته کاربرد دارد. این گاز نسل جدیدی از انواع گاز مبرد است که با تمرکز بر کاهش اثرات زیستمحیطی و تطابق با استانداردهای جهانی تولید شده و عمدتاً در سیستمهای مدرن با کارایی بالا و مصرف انرژی بهینه استفاده میشود.
- کاربرد گازهای طبیعی (R290, R600a, CO₂)
مبردهای طبیعی مانند R290، R600a و CO₂ در یخچالها و فریزرهای خانگی کمحجم، سردخانههای صنعتی خاص و سیستمهای تبرید با مصرف انرژی بهینه کاربرد دارند. این گازها به دلیل سازگاری بالا با محیط زیست و بازدهی انرژی مناسب، گزینهای محبوب برای پروژههای پایدار و سبز هستند.
جدول کاربرد گازهای مبرد
| نوع گاز مبرد | کاربردها |
| R22 | کولرهای گازی قدیمی، چیلرهای خانگی و صنعتی با تجهیزات قدیمی، سیستمهای تهویه مطبوع تجاری، سردخانههای کوچک و متوسط، سیستمهای تبرید فروشگاهی، تجهیزات سرمایشی عمومی |
| R134a | یخچال و فریزر خانگی و صنعتی، سیستمهای تهویه مطبوع خودرو، تجهیزات تبرید کوچک و متوسط، سیستمهای برودتی آزمایشگاهی، کولرهای صنعتی کوچک، دستگاههای سرد کننده نوشیدنی |
| R404A | سردخانههای صنعتی و تجاری زیر صفر، فریزرهای فروشگاهی بزرگ، کامیونهای یخچالدار، سیستمهای حمل و نقل مواد غذایی منجمد، خطوط تولید صنایع غذایی، انبارهای توزیع مواد فاسد شدنی |
| R410A | کولرهای گازی اسپلیت نسل جدید، چیلرهای مدرن، سیستمهای تهویه مطبوع خانگی و اداری، سیستمهای تهویه مطبوع هتلها و بیمارستانها، تجهیزات سرمایشی با کمپرسورهای روتاری و اسکرال |
| R1234yf | سیستمهای تهویه مطبوع خودرو، تجهیزات سرمایشی پیشرفته، سیستمهای مدرن با مصرف انرژی بهینه، چیلرهای نسل جدید |
| گازهای طبیعی (R290, R600a, CO₂) | یخچالها و فریزرهای خانگی کمحجم، سردخانههای صنعتی خاص، سیستمهای تبرید با بازدهی انرژی بالا، تجهیزات فروشگاهی کوچک، سردخانههای حمل و نقل، سیستمهای سبز و دوستدار محیط زیست، دستگاههای تبرید خوراکی و نوشیدنی |
بررسی تفاوتهای گازهای مبرد
برای انتخاب صحیح گازهای مبرد، شناخت دقیق تفاوتهای فنی هر نوع بسیار مهم است. این تفاوتها شامل فشار کاری، نقطه جوش، توان سرمایشی، سازگاری با کمپرسورها، اثرات زیستمحیطی و ایمنی هستند. در ادامه به معرفی انواع گاز مبرد و تفاوتهای کلیدی آنها میپردازیم.
| نوع گاز | فشار کاری | نقطه جوش و بازده | سازگاری با کمپرسور و روغن | اثر زیستمحیطی | ایمنی و اشتعال |
| R22 | پایین، مناسب سیستمهای قدیمی | نقطه جوش پایین نسبت به برخی HFCها، بازده متوسط | مناسب کمپرسورهای رفت و برگشتی با روغن معدنی | ODP بالا، در حال حذف تدریجی | غیرقابل اشتعال، ایمن برای تجهیزات قدیمی |
| R134a | متوسط، مناسب سیستمهای متوسط و تجهیزات رفت و برگشتی | پایدار در بازه دمایی وسیع، راندمان سرمایش قابل قبول | با کمپرسورهای رفت و برگشتی و روغنهای سنتتیک سازگار | ODP صفر، GWP نسبتاً بالا | غیرقابل اشتعال، استفاده ایمن در سیستمهای متوسط |
| R404A | متوسط تا بالا، مناسب سیستمهای با ظرفیت بالا | توان سرمایشی بالا، مناسب سیستمهای زیر صفر | سازگار با اکثر کمپرسورهای صنعتی | ODP صفر، GWP بالا | غیرقابل اشتعال، نیاز به رعایت استانداردهای محیطی |
| R410A | بالا، مناسب سیستمهای مدرن اسپلیت و چیلر | راندمان تبرید بالا، پایداری عملکرد در دماهای مختلف | بهترین عملکرد با کمپرسورهای روتاری و اسکرال | ODP صفر، GWP نسبتاً بالا | غیرقابل اشتعال و ایمن |
| R1234yf | متوسط، مناسب سیستمهای مدرن | بازدهی انرژی بالا، عملکرد پایدار در سیستمهای خودرو و مدرن | مناسب کمپرسورهای جدید و روغنهای سازگار با HFO | GWP بسیار پایین، ODP صفر | غیرقابل اشتعال، استانداردهای محیط زیستی رعایت میشود |
| گازهای طبیعی | متنوع، بسته به نوع گاز طبیعی | توان سرمایش مناسب، سازگار با سیستمهای انرژی بهینه | نیازمند رعایت استانداردهای خاص برای روغن و تجهیزات | GWP بسیار پایین، سازگار با محیط زیست | قابل اشتعال، رعایت الزامات ایمنی ضروری است |
تحلیل فنی:
با بررسی جدول فوق متوجه میشوید که انتخاب گاز مبرد مناسب به چند عامل کلیدی بستگی دارد. فشار کاری و بازده سرمایشی، اولین معیار برای انتخاب هستند؛ گازهایی مانند R410A با فشار کاری بالا و راندمان بالا برای سیستمهای مدرن اسپلیت و چیلر ایدهآلاند، در حالی که R22 و R134a به دلیل فشار پایینتر و سازگاری با تجهیزات قدیمی، بیشتر در سیستمهای سنتی کاربرد دارند.
اثر زیستمحیطی نیز نقشی تعیینکننده دارد؛ گازهای HFO و مبردهای طبیعی با GWP پایین و ODP صفر، گزینههای دوستدار محیط زیست محسوب میشوند و استفاده از آنها در پروژههای مدرن و استاندارد روز، به کاهش آلایندگی و مصرف انرژی کمک میکند. در مقابل، گازهای CFC و HCFC با ODP بالا، در حال حذف تدریجی هستند.
همچنین، سازگاری با کمپرسور و نوع روغن مورد استفاده، ایمنی و قابلیت اشتعال، باید در تصمیمگیری لحاظ شوند. به عنوان مثال، مبردهای طبیعی مانند R290 و R600a توان سرمایشی مناسبی دارند اما به دلیل اشتعالپذیری، نیازمند رعایت دقیق استانداردهای ایمنی هستند.
در مجموع، تحلیل این پارامترها به شما کمک میکند تا انتخابی دقیق، پایدار و مطابق با استانداردهای فنی و محیط زیستی داشته باشند و از عملکرد بهینه و طول عمر تجهیزات اطمینان حاصل کنند.
اهمیت شاخصهای ODP و GWP در گازهای مبرد
در انتخاب گازهای مبرد، دو شاخص زیستمحیطی یعنی ODP و GWP نقش حیاتی دارند. شاخص ODP نشان میدهد که یک مبرد تا چه حد میتواند به لایه اوزون آسیب برساند؛ هرچه این عدد بالاتر باشد، گاز اثر مخربتری بر لایه اوزون دارد. به همین دلیل، گازهای قدیمی مانند CFC و HCFC به تدریج از چرخه تولید حذف شدهاند.
شاخص GWP نیز میزان تأثیر یک گاز بر گرمایش جهانی و تغییرات اقلیمی را نشان میدهد. گازهایی با GWP بالا، حتی اگر ODP پایینی داشته باشند، میتوانند اثرات زیستمحیطی جدی ایجاد کنند. به همین دلیل، HFOها و گازهای طبیعی با GWP پایین، گزینههای مناسب برای سیستمهای مدرن و دوستدار محیط زیست به شمار میروند.
مزایا و معایب گاز مبرد
گازهای مبرد هرکدام دارای مزایا و محدودیتهایی هستند که شناخت آنها به انتخاب درست و عملکرد بهینه سیستمهای سرمایشی کمک میکند. در ادامه به بررسی این موارد با لحن طبیعی و انسانی میپردازیم:
مزایای گاز مبرد
در ادامه مزایای گاز مبرد را مرور میکنیم تا بدانید این محصول تا چه اندازه میتواند مفید باشد و در صنایع موثر واقع شود.
- سرمایش مؤثر و سریع: گازهای مبرد به سرعت دمای محیط یا تجهیزات را کاهش میدهند و باعث کارکرد بهتر سیستم میشوند.
- تنوع در انتخاب: انواع مختلفی از گازهای مبرد موجود است که میتوان با توجه به نیاز صنعتی، تجاری یا خانگی، مناسبترین گزینه را انتخاب کرد.
- دسترسپذیری: بسیاری از گازها در بازار موجود هستند و به راحتی قابل تهیه میباشند.
- کاربرد گسترده: از یخچالهای خانگی گرفته تا سردخانههای صنعتی و خطوط تولید، گازهای مبرد در صنایع مختلف به کار میروند.
- افزایش کارایی سیستم: استفاده صحیح از گازهای مبرد باعث بهبود راندمان سیستم و کاهش مصرف انرژی میشود.
معایب گاز مبرد
پس از بررسی مزایا بد نیست کمی از معایب گاز مبرد نیز بدانیم.
- تاثیرات زیستمحیطی: برخی از گازها میتوانند به لایه اوزون آسیب برسانند یا دارای پتانسیل گرمایش جهانی بالا باشند.
- هزینهها: تفاوت در قیمت انواع گاز مبرد میتواند هزینه نصب و نگهداری سیستم را افزایش دهد.
- نیاز به نگهداری دقیق: نشت یا استفاده نادرست میتواند کارایی سیستم را کاهش دهد و باعث خرابی تجهیزات شود.
- تجهیزات تخصصی: بعضی از گازهای جدید نیازمند سیستمها و تجهیزات خاص برای نصب و راهاندازی هستند، که هزینه و پیچیدگی پروژه را افزایش میدهند.
- ایمنی: برخی گازها در صورت نشت خطرناک هستند و باید با رعایت نکات ایمنی استفاده شوند.
سوالات متداول
آیا میتوان گازهای مبرد را با هم مخلوط یا جایگزین کرد؟
خیر، جایگزینی یا مخلوط کردن گازها بدون بررسی فنی ممکن است باعث کاهش راندمان، آسیب به کمپرسور و نشت گاز شود.
چطور میتوان بهترین گاز مبرد را برای سیستم خود انتخاب کرد؟
انتخاب گاز مناسب بر اساس فشار کاری، توان سرمایشی، سازگاری با کمپرسور، اثرات زیستمحیطی و الزامات ایمنی انجام میشود.
گازهای HFO و گازهای طبیعی چه تفاوتی دارند؟
HFOها دارای GWP پایین و ODP صفر هستند و معمولاً غیرقابل اشتعالاند، در حالی که گازهای طبیعی مانند R290 یا R600a با اثر محیطی پایینتر شناخته میشوند اما قابل اشتعال هستند و نیاز به رعایت استانداردهای ایمنی دارند.
چرا برخی گازهای قدیمی مانند R22 منسوخ شدهاند؟
گازهای CFC و HCFC دارای ODP بالا هستند و به لایه اوزون آسیب میرسانند، به همین دلیل استفاده از آنها به تدریج ممنوع شده و سیستمهای جدید از HFC، HFO و مبردهای طبیعی استفاده میکنند.
آیا گاز مبرد روی مصرف انرژی سیستم تأثیر دارد؟
بله، هر گاز با توجه به راندمان سرمایشی و فشار کاری، مصرف انرژی سیستم را تحت تأثیر قرار میدهد. انتخاب گاز مناسب میتواند تا حد قابل توجهی به کاهش هزینه برق و افزایش بازدهی کمک کند.
چطور میتوان نشت گاز مبرد را تشخیص داد؟
نشت گاز مبرد معمولاً با کاهش کارایی سیستم، کاهش فشار و در برخی موارد با صدا یا بوی مخصوص قابل تشخیص است. استفاده از ابزارهای سنجش فشار و نشتیابهای الکترونیکی توصیه میشود.
